Yatırım dünyasında en sık duyulan cümle şu: "Bana uygun portföy hangisi?" Cevap, hisse mi tahvil mi sorusundan önce başka bir yerde saklı: senin ne kadar dalgalanmaya, ne kadar süre boyunca, hangi ruh haliyle katlanabildiğinde. İşte bu kapasitenin adı risk toleransı. Aşağıda kendi profilini kendi başına, kâğıt kalemle çıkarabileceğin bir yol haritası var.
Çoğu kişi bunu bir kişilik testi sanır. Aslında üç ayrı katmanın kesişimidir: taşıyabileceğin risk (kapasite), katlanabileceğin risk (psikoloji) ve ihtiyacın olan risk (hedefin gerektirdiği getiri). Üçü çelişiyorsa en düşük olanı esas alırsın.
Soru: Kapasitemi nasıl anlarım? Bilanço tarafına bakarak. Şu dört maddeyi işaretle:
Soru: Kendime "dalgalanmaya dayanırım" demek yeterli mi? Hayır, çünkü bu cevabı hep piyasa yükselirken veriyoruz. Daha dürüst bir test: portföyün %30 değer kaybetse ne yaparsın? Üç seçenek var; birini samimi olarak seç:
Üçüncü cevabı verenler için "yüksek riskli portföy" tavsiyesi zararlıdır; çünkü sorun portföyün getirisi değil, senin o portföyde kalamamandır. En iyi strateji, uygulayabildiğin stratejidir.
Soru: Düşük risk isteyip yüksek hedef koymak mümkün mü? Değil. Emeklilik için gereken birikimi hesapladığında yıllık şu kadar reel getiri gerekiyorsa, o getiri belli bir riski zorunlu kılar. Burada üç kaldıraç vardır: daha çok biriktirmek, daha uzun süre biriktirmek, daha fazla risk almak. İlk ikisi kontrolünde, üçüncüsü değil. Bu yüzden tasarruf oranını artırmak, risk artırmaktan daha güvenilir bir çözümdür.
Her satır için 1 (düşük) ile 5 (yüksek) arası puan ver, topla:
| Kriter | 1 puan | 5 puan |
|---|---|---|
| Zaman ufku | 0-3 yıl | 15+ yıl |
| Gelir istikrarı | Düzensiz, tek kaynak | Sabit, birden fazla kaynak |
| Acil durum fonu | Yok | 6 ay ve üzeri |
| Borç durumu | Yüksek faizli borç var | Borçsuz ya da düşük faizli |
| %30 düşüşteki tepki | Satarım | Ekleme yaparım |
| Yatırım bilgisi/deneyimi | Hiç yok | Birkaç döngü gördüm |
6-14 puan: Korumacı profil. Ağırlık nakit benzeri ve sabit getirili araçlarda; hisse/fon payı sınırlı.
15-22 puan: Dengeli profil. Kademeli olarak hisse ağırlığını artırabileceğin, çeşitlendirilmiş bir yapı.
23-30 puan: Büyüme odaklı profil. Uzun vadeli, dalgalanmayı kabul eden, hisse ağırlıklı yapı.
Soru: "100 eksi yaşın kadar hisse" kuralı işe yarar mı? Kaba bir başlangıç noktası olarak, evet. Ama yaş tek başına yanıltıcıdır: 30 yaşında olup 2 yıl sonra ev peşinatı ödeyecek biri, 55 yaşında emekliliğine 15 yıl kalmış birinden daha kısa ufka sahiptir. Bu yüzden yaş değil, her hedefin kendi vadesi belirleyicidir. Pratik çözüm: paranı hedeflere böl. Kısa vadeli hedefler düşük riskli kovada, uzun vadeli hedefler yüksek riskli kovada dursun.
Soru: Bir kere belirleyip bırakabilir miyim? Hayır. Şu durumlarda yeniden puanla: iş/gelir değişikliği, evlilik veya çocuk, büyük bir borcun kapanması, hedefe kalan sürenin kısalması, bir de ilk ciddi düşüşü yaşadıktan sonra. O ilk düşüş, testin kâğıt üstündeki halinden daha doğru sonuç verir; kendine dürüst davranıp profili aşağı çekmek başarısızlık değil, olgunluktur.
Ayrıca yılda bir kez yeniden dengeleme yap: hedef dağılımından sapan oranları eski haline getir. Bu, "yüksek riskli varlık çok kazandırdı, hepsini oraya yığayım" refleksinin panzehiridir.
Riski azaltmanın en pahalı yolu getiriden vazgeçmektir; en ucuz yolu gider kontrolü, çeşitlendirme ve sabırdır.
Doğru risk seviyesi, tabloda en yüksek getiriyi gösteren satır değil; kötü bir yılda bile satmadan durabilece